د دید خبري اژانس: د “افغانستان د جغرافیایي له لاسه ورکولو” د احتمال په اړه د ماریا سلطان وروستۍ څرګندونې په داسې وخت کې راځي چې سیمه د خپل خورا پیچلي امنیتي او جیوپولیتیک دورې څخه په یوه کې ده. دا څرګندونې، پرته له دې چې دوی شخصي تحلیل وي یا د رسنیو او سیاسي پروژې برخه وي، د افغان او سیمه ایزو شنونکو ترمنځ پراخ غبرګونونه راپارولي دي. ډیری په دې باور دي چې دا ډول څرګندونې یوازې یو عادي خبرداری نه شي ګڼل کیدی، مګر باید د سیمه ایزو لوبغاړو ترمنځ د امنیتي سیالیو او رواني جګړې په شرایطو کې وڅیړل شي.
خبرداری یا رواني جګړه؟ د ماریا سلطان د پردې تر شا څرګندونو د افغانستان د جغرافیایي راتلونکي په اړه
ماریا سلطان په پاکستان کې د یوې داسې څېرې په توګه پیژندل کیږي چې د امنیت او ستراتیژیکو مسلو په برخه کې کار کوي، او ځینې سرچینې هغه د پاکستاني استخباراتي ادارو سره نږدې هم ګڼي. دې کار د افغانستان د راتلونکي په اړه د هغې څرګندونې ډیرې حساسیت رامینځته کړی دی. په ځانګړي توګه له هغه وخته چې هغه دمخه په ځینو غونډو کې د طالبانو مخالف شخصیتونو کوربه توب کړی، کوم چې د هغه وروستي څرګندونې یوازې د اکاډمیک یا رسنیو تحلیل په توګه نه ګڼل کیږي.
په وروستیو کلونو کې، افغانستان تل د پاکستان د امنیتي پالیسۍ یو له اصلي محورونو څخه و. اسلام آباد هڅه کړې چې په افغانستان کې سیاسي او امنیتي پرمختګونه د خپلو ستراتیژیکو ګټو سره سم اداره کړي. په هرصورت، د طالبانو له واک ته رسیدو وروسته، د دواړو خواوو ترمنځ اړیکې د ابتدايي تمو پر خلاف، د تاوتریخوالي او بې باورۍ مرحلې ته ننوتل. پاکستان تمه درلوده چې د طالبانو حکومت به وکولی شي د هیواد په وړاندې امنیتي ګواښونه، په ځانګړې توګه د تحریک طالبان پاکستان (TTP) فعالیتونه کنټرول کړي؛ مګر په عمل کې، نه یوازې دا پیښ نه شول، بلکې د پاکستان په مختلفو سیمو کې بریدونه او ناامني زیاته شوه.
په داسې شرایطو کې، ځینې شنونکي پدې باور دي چې د “افغانستان د جغرافیې بدلول” په څیر مسلو راپورته کول د کابل په وړاندې د رواني او سیاسي فشار یوه برخه کیدی شي. دا ډول ادبیات معمولا هغه وخت مهم کیږي کله چې یو هیواد د داخلي او امنیتي بحرانونو سره مخ وي او غواړي د خلکو نظر د بهرنیو ګواښونو په لور واستوي. نن ورځ، پاکستان پخپله له لویو ننګونو سره مخ دی؛ له اقتصادي بحران څخه تر د وسله والو ډلو لکه تحریک طالبان پاکستان، داعش او بلوچ بیلتون غوښتونکو لخوا د بریدونو زیاتوالي پورې. دې وضعیت د پاکستان د داخلي امنیت د راتلونکي په اړه اندیښنې تر بل هر وخت ډیرې کړي دي.
له بلې خوا، ځینې افغان کارپوهان په دې باور دي چې که چیرې د جغرافیایي کمزورتیا او سیاسي هویت بحران په اړه بحث په سیمه کې اړونده وي، نو پاکستان د افغانستان په پرتله د دې ګواښونو سره ډیر مخ دی. دوی استدلال کوي چې افغانستان، د لسیزو جګړو او بهرنیو مداخلو سره سره، لاهم خپل تاریخي او جغرافیایي هویت ساتلی دی، پداسې حال کې چې پاکستان د خپل تاسیس راهیسې د قومي، مذهبي او بیلتون غوښتونکو بحرانونو سره مخ دی.
البته، دا د افغانستان د ستونزو له پامه غورځولو معنی نلري. حقیقت دا دی چې افغانستان د ژورو سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو بحرانونو سره مخ دی، او د یو جامع سیاسي سیسټم نشتوالي، نړیوالو فشارونو او اقتصادي ستونزو د هیواد راتلونکی ناڅرګند کړی دی. مګر ډیری په دې باور دي چې د “د افغانستان د جغرافیې له لاسه ورکولو” په اړه د ګواښ بیانیه به نه یوازې د سیمه ایز ثبات سره مرسته ونکړي، بلکې کولی شي د کابل او اسلام آباد ترمنځ د بې باورۍ فضا هم زیاته کړي.
په پای کې، د ماریا سلطان څرګندونې باید د یوې ساده رسنۍ مرکې څخه ډیرې وګڼل شي. دا څرګندونې په سیمه کې ځینې اندیښنې، سیالۍ او امنیتي کړکیچونه منعکس کوي؛ یوه سیمه چې د بحران، د واک سیالۍ او اوږدمهاله ناامنۍ ترمنځ بند پاتې دی. د افغانستان او پاکستان راتلونکی به تر هرڅه زیات د دواړو خواوو په وړتیا پورې اړه ولري چې خپل توپیرونه اداره کړي، تاوتریخوالی کم کړي، او سیمه ایزې همکارۍ ته وده ورکړي؛ که نه نو، د رواني جګړې دوام او ګواښونکي بیانونه به یوازې دواړو هیوادونو ته نوره بې ثباتي راولي.
لیکوال: سید باقر واعظي – د دید خبري اژانس