آیا منځنۍ آسیا د افغانستان د معدني سرچینو سره مرسته کولی شي؟

د دید خبري اژانس: افغانستان، چې د خپلو مهمو معدني زیرمو سره، په وروستیو کلونو کې هڅه کړې چې خپلې طبیعي سرچینې د اقتصادي پراختیا او بهرنیو اړیکو لپاره په یوه وسیله بدلې کړي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي ویلي چې افغانستان د کانونو، زیربناوو، کرنې او سوداګرۍ په برخه کې د امریکا پانګونې ته هرکلی کوي. کابل هم د متقابل درناوي او ګډو ګټو پر بنسټ له واشنګټن سره د اړیکو د عادي کولو غوښتنه کړې، که څه هم رسمي پیژندنه یې تر وروستي پړاو پورې ځنډولې ده.

په هرصورت، واشنګټن تر اوسه دا وړاندیز نه دی منلی. د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د سپتمبر په دویمه اعلان وکړ چې د افغانستان د حیاتي معدني سرچینو په پراختیا کې له طالبانو سره د همکارۍ هیڅ پلان نلري، او خبرداری یې ورکړ چې د متحده ایالاتو پانګونه کولی شي اوسني افغان حکومت ته اضافي مالي سرچینې چمتو کړي.

د افغانستان د معدني ارزښت په مکرر ډول په نړیواله کچه پیژندل شوی. د متحده ایالاتو او افغانستان جیولوژیکي ارزونو د مسو، اوسپنې، سرو زرو، لیتیم او نادره ځمکو زیرمې ښودلې دي. د “یو ټریلیون ډالرو” مشهوره شمېره د احتمالي سرچینو ناخالص ارزښت دی او د ورته ارزښت د ثابتو زیرمو شتون معنی نلري. د دې سرچینو اقتصادي استخراج نور سپړنې، پانګونې، زیربنا، د وړاندوینې وړ مقرراتو او نړیوالو بازارونو ته لاسرسي ته اړتیا لري.

په عین حال کې، منځنۍ آسیا کولی شي د افغانستان د کانونو په راتلونکي کې مهم رول ولوبوي. د دې سیمې هیوادونو هم د متحده ایالاتو د پانګې او ټیکنالوژۍ د راجلبولو لپاره په خپلو حیاتي معدني سرچینو تمرکز کړی دی، او د “C5+1” ډیالوګ په چوکاټ کې د کانونو د اکتشاف، استخراج، پروسس، ټیکنالوژۍ او ټرانسپورټ په برخو کې همکاري تعقیبوي. دا چوکاټ کولی شي په راتلونکي کې د سیمه ایزو او نړیوالو ارزښتونو زنځیرونو سره د افغانستان د نښلولو لپاره لاره هواره کړي.

له بلې خوا، د منځنۍ آسیا هیوادونو سره د افغانستان اړیکې پراخیږي. د اپریل په میاشت کې په کابل کې د افغانستان-منځنۍ آسیا لومړۍ مشورتي ډیالوګ ترسره شو، او اقتصادي همکاري او سیمه ایز اتصال یې په مرکز کې و. که څه هم کانونه د غونډې اصلي موضوع نه وه، خو دا ډول میکانیزمونه کولی شي په راتلونکي کې د لویو کانونو پروژو لپاره مهم شي.

د منځنۍ آسیا اهمیت یوازې پانګونې پورې محدود نه دی؛ جغرافیه هم پریکړه کونکی رول لوبوي. سیاسي پولې د جیولوژیکي جوړښتونو لپاره مختلف معنی لري. د آمو سیند او افغانستان-تاجکستان حوزو د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې وروستۍ ارزونه ښیې چې ځینې جیولوژیکي جوړښتونه له ترکمنستان، ازبکستان او تاجکستان څخه تر افغانستان او ایران پورې غځیدلي دي.

د انرژۍ سرچینو، ټرانسپورټي لارو او پروسس مرکزونو ته نږدې والی د کانونو د پراختیا لپاره اړین دی. د کانونو پروسس کول اړین ندي چې د کان تر څنګ ترسره شي، او یو ګاونډی هیواد کولی شي انرژي، زیربنا، یا نړیوالو بازارونو ته لاسرسی چمتو کړي.

له همدې امله د افغانستان د معدني سرچینو راتلونکی یوازې د امریکایی شرکت شتون پورې اړه نلري. مهمه پوښتنه دا ده چې ایا افغانستان کولی شي خپلې ځمکې لاندې سرچینې د سیمه ایز ارزښت زنځیرونو سره وصل کړي چې شاوخوا راپورته کیږي. که داسې شرایط پوره شي، د مرکزي آسیا د معدني نقشه ممکن یوه ورځ د سیمې له سیاسي پولو هاخوا او افغانستان ته وغځیږي.

لیکوال او ژباړن: سید طاهر مجاب – دید خبري اژانس
ټایمز او آف سنترال آسیا – TCA