له څو اړخیزتوب څخه تر څو قطبي کېدو پورې؛ د لویدیځ وروستی فرصت

د دید خبري اژانس: د سپتمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته، په افغانستان او عراق کې د امریکا په مشرۍ پوځي مداخلې، چې موخه یې د ترهګرۍ سره مبارزه او د ملت جوړونې وه، نه یوازې د تلپاتې ثبات راوستلو کې پاتې راغلل، بلکې د نړیوال قانون او د قانون د حاکمیت په دفاع کې د لویدیځ مشروعیت یې هم کمزوری کړ. له افغانستان څخه چټک وتل د لیبرال نظم د خپلو ژمنو د پوره کولو کې د پاتې راتلو یوه څرګنده بیلګه وه. په ورته وخت کې، د ۲۰۰۸ مالي بحران د لویدیځ اقتصادي ماډل اعتبار کمزوری کړ، او چین د چټک اقتصادي ودې سره یو زبرځواک شو.

له څو اړخیزتوب څخه تر څو قطبي کېدو پورې؛ د لویدیځ وروستی فرصت
په یوه مقاله کې چې سرلیک یې “د لویدیځ وروستی فرصت” دی، بهرني چارو استدلال کوي چې په تیرو څلورو کلونو کې نړیوال نظم د پام وړ بدلون موندلی دی. د سړې جګړې وروسته دوره پای ته رسیدلې، او د ډیموکراسۍ او پانګوالۍ د نړیوال خپریدو هیله نه ده پوره شوې. په اوکراین، منځني ختیځ او افریقا کې جګړې ښیي چې نړۍ د ګډوډۍ دورې ته ننوتلې ده.

هغه ځواکونه چې باید نړۍ سره ونښلوي — لکه سوداګري، انرژي، ټیکنالوژي، او معلومات — اوس د انحراف عوامل شوي دي. د قوانینو پر بنسټ لیبرال نظم چې د دوهمې نړیوالې جګړې وروسته راڅرګند شو، د سقوط په حال کې دی، او څو اړخیزه همکارۍ د لویو قدرتونو سیالۍ او فرصت طلبانه چلند ته لاره هواره کړې ده.

پدې انتقالي نظم کې، د چین او متحده ایالاتو ترمنځ سیالي اصلي جیوپولیتیک چوکاټ جوړوي، مګر دوی یوازینی پریکړه کونکي لوبغاړي ندي. د “نړیوال سویل” منځني ځواکونه او هیوادونه پریکړه کونکي لوبغاړي شوي دي، ځکه چې د دوی اقتصادي، ډیموګرافیک، او جیوپولیتیک وزن زیات شوی دی.

لیکوال د “لویدیځ نړۍ”، “ختیځې نړۍ” او “جنوب نړۍ” ترمنځ د ځواک مثلث د جوړولو په اړه خبرې کوي او ټینګار کوي چې د نړیوال سویل انتخاب — د څو اړخیزیزم پیاوړتیا یا د څو قطبي کیدو په لور حرکت — به د راتلونکي نظم لوري وټاکي.

لیکوال د لویدیځ د “یو قطبي شیبې” ناکامي خپلو کړنو ته منسوبوي. د سپتمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته، په افغانستان او عراق کې د امریکا په مشرۍ پوځي مداخلې، چې موخه یې د ترهګرۍ سره مبارزه او د ملت جوړونې وه، نه یوازې د تلپاتې ثبات راوستلو کې پاتې راغلل، بلکې د نړیوال قانون او د قانون د حاکمیت په دفاع کې یې د لویدیځ مشروعیت هم کمزوری کړ. له افغانستان څخه په چټکۍ سره وتل د لیبرال نظم د خپلو ژمنو د پوره کولو کې د ناکامۍ یوه څرګنده بیلګه وه. په ورته وخت کې، د ۲۰۰۸ مالي بحران د لویدیځ اقتصادي ماډل اعتبار کمزوری کړ، او چین د چټک اقتصادي ودې سره یو زبرځواک شو.

لیکوال د څو اړخیزیزم او څو قطبي کیدو ترمنځ یو روښانه توپیر راښکاره کوي: څو اړخیزیزم د ګډو قوانینو او د دولتونو قانوني مساوات پر بنسټ ولاړ دی، پداسې حال کې چې څو قطبي کیدو د ځواک یو ډول الیګارشي رامینځته کوي. په هرصورت، ډیری هیوادونو “څو اړخیز” او د ګټو پر بنسټ بهرنۍ پالیسي غوره کړې ده.

لیکوال استدلال کوي چې دا چلند باید د ارزښتونو پریښودو لامل نشي او د “ارزښتونو پر بنسټ واقعیت” مفهوم معرفي کوي؛ یوه داسې تګلاره چې د دولت حاکمیت، د ځواک کارولو منع کول، بشري حقونه او د قانون حاکمیت په څیر بنسټیز اصول د خبرو اترو وړ نه ګڼي، مګر د ځواک محدودیتونه او کلتوري او تاریخي توپیرونه هم پیژني.

دا مقاله د راتلونکې لسیزې لپاره درې سناریوګانې په ګوته کوي: دوامداره کنټرول شوي ګډوډي، د موجوده نظم بشپړ سقوط او د ګډوډ نړۍ په لور بدلون، یا د لویدیځ، ختیځ او سویل ترمنځ د ډیر متوازن نظم رامینځته کیدل چې د نړیوالو مسلو په اړه همکارۍ ته اجازه ورکوي – د اقلیم بدلون څخه تر امنیت او ټیکنالوژۍ پورې. د دریمې سناریو د تحقق لپاره د نړیوالو ادارو، په ځانګړې توګه ملګرو ملتونو، اصلاحاتو ته اړتیا ده ترڅو هغه هیوادونه بیا ښکیل شي چې په نړیوال سیسټم کې بې واکه احساس کوي.

لیکوال ځانګړي اصلاحات وړاندیز کوي: د امنیت شورا دایمي غړیتوب پراخول ترڅو په ریښتیا سره د براعظمونو استازیتوب وکړي، د ویټو له منځه وړل، او د هغو هیوادونو لپاره د غړیتوب ځنډولو ته اجازه ورکول چې د ملګرو ملتونو منشور سرغړونه کوي. د نړیوال سوداګرۍ سازمان بیا ژوندي کولو او د نړیوالو مالي ادارو د اصلاحاتو اړتیا هم ټینګار شوې ده. په پای کې، د څو اړخیزیزم ساتلو یا کمزوري کولو کې د پریکړه کونکي فکتور په توګه د متحده ایالاتو رول، او د نړیوالو تشو په ډکولو کې د چین رول روښانه شوی. لیکوال دې پایلې ته رسیدلی چې راتلونکې لسیزه د لویدیځ لپاره وروستۍ فرصت دی چې د مساوي ګډون، د واک شریکولو او د تسلط څخه د مخنیوي له لارې نړیوال نظم اصلاح کړي.

ژباړه او لنډیز: سید طاهر مجاب _ د دید خبري اژانس
لیکوال: الکساندر سټوب
سرچینه: Foreign Affairs